Tại sao các nhà toán học dành cả đời để nghiên cứu về những nút thắt
Bản chất topo của nút thắt: Khi sợi dây khép kín thành vòng lặp
Trong đời sống thường nhật, hình ảnh nút thắt hiện diện ở khắp mọi nơi: từ thao tác buộc chặt dây giày mỗi sáng, neo giữ mạn thuyền vào bến cảng, cho đến các nút thắt an toàn của những người leo núi trên vách đá cheo leo. Đôi khi, chúng ta cũng cảm thấy phiền toái khi phải đối mặt với một cuộn dây điện dài bị rối bời chằng chịt. Dẫu vậy, dưới con mắt khắt khe của các nhà toán học, mớ bòng bong ấy vẫn chưa bao giờ được xem là một nút thắt thực thụ. Lý do vô cùng đơn giản: khi hai đầu mút của sợi dây vẫn còn tự do, chúng ta trên nguyên tắc luôn có thể kiên nhẫn luồn lách để gỡ bỏ toàn bộ các đoạn vướng víu mà không gặp phải bất kỳ rào cản topo tất yếu nào.
Một nút thắt toán học chỉ thực sự hình thành khi ta nối liền hai đầu mút tự do của sợi dây lại để tạo nên một vòng lặp kín hoàn chỉnh trong không gian ba chiều. Vì các sợi dây được giả định là có tính mềm dẻo, co giãn linh hoạt như sợi chỉ cao su mà không bị đứt gãy, lý thuyết nút thắt trở thành một phân nhánh nền tảng của topo học (topology) — ngành toán chuyên tâm nghiên cứu những hình dạng không đổi qua các phép kéo giãn hay uốn cong liên tục. Khi một vòng dây thắt nút có thể biến đổi liên tục về một vòng tròn đơn giản mà không cần cắt rời, toán học gọi đó là “nút tầm thường” (unknot). Tuy nhiên, với hầu hết các cấu trúc thắt nút, việc tháo gỡ là hoàn toàn bất khả thi nếu không dùng kéo cắt đứt sợi dây.
Các nút thắt cũng có thể kết hợp với nhau để sinh ra những cấu trúc mới lạ hơn. Chẳng hạn, khi ghép một “nút ba lá” (trefoil) — cấu trúc thắt nút cơ bản nhất ngoài nút tầm thường — với hình ảnh phản chiếu qua gương của chính nó, ta sẽ tạo thành một “nút vuông” (square knot). Nhưng nếu đem nối hai nút ba lá cùng chiều giống hệt nhau, kết quả thu được lại là “nút thắt bà ngoại” (granny knot). Điều này cho thấy tính định hướng và đối xứng phản chiếu giữ vai trò then chốt trong cấu trúc không gian của nút thắt.
Sự tương đồng giữa thế giới nút thắt và số học cổ điển diễn ra sâu sắc một cách đáng ngạc nhiên. Các nhà toán học gọi nút ba lá là “nút nguyên tố” (prime knot), còn nút vuông là “nút hợp số” (composite knot). Tương tự như con số 1 trong tập số tự nhiên, nút tầm thường không thuộc nhóm nguyên tố cũng chẳng phải hợp số. Mối liên hệ này được củng cố vững chắc vào năm 1949, khi Horst Schubert chứng minh thành công định lý nền tảng: mọi nút thắt toán học hoặc bản thân nó là một nút nguyên tố, hoặc có thể phân tách duy nhất thành tích các nút nguyên tố.
Bên cạnh việc khảo sát một sợi dây đơn độc, các nhà toán học còn mở rộng nghiên cứu sang cấu trúc gồm hai hoặc nhiều vòng lặp khép kín đan cài vào nhau, gọi là một “liên kết” (link). Một ví dụ kinh điển là các vòng Borromean — lấy cảm hứng từ gia huy dòng họ Borromeo ở Ý. Cấu trúc gồm ba vòng tròn lồng vào nhau theo cách kỳ lạ: cả ba vòng cùng móc nối không thể tách rời, nhưng chỉ cần gỡ bỏ bất kỳ một vòng nào thì hai vòng còn lại sẽ lập tức rời nhau ra hoàn toàn.
Giả thuyết xoáy ete và nguồn gốc lịch sử của lý thuyết nút thắt
Thực tế, cấu trúc nút thắt đã thu hút sự chú ý của giới toán học từ khá sớm. Ngay từ năm 1794, Carl Friedrich Gauss đã ghi chép và vẽ lại nhiều hình ảnh nút thắt trong sổ tay cá nhân của mình. Đến năm 1847, học trò của Gauss là Johann Listing đã xuất bản chuyên khảo “Vorstudien zur Topologie” (Nghiên cứu sơ bộ về topo học), đánh dấu lần đầu tiên danh xưng “topo học” chính thức xuất hiện trên văn đàn khoa học thế giới.
Thế nhưng, động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy lý thuyết nút thắt bùng nổ lại bắt nguồn từ một nỗ lực vật lý nhằm giải mã bản chất các nguyên tố cấu thành vũ trụ. Vào năm 1867, khi giới khoa học đang khao khát tìm lời giải cho sự đa dạng của các nguyên tố vật chất, nhà toán học và vật lý học người Scotland Peter Guthrie Tait đã trình diễn cho người bạn thân William Thomson xem một cỗ máy tạo vòng khói. Thomson — nhân vật sau này được vinh danh là Chúa tể Kelvin (tên của thang nhiệt độ tuyệt đối) — đã lập tức bị mê hoặc trước hình thái quyến rũ, tính ổn định và sự tương tác kỳ diệu giữa các vòng khói chuyển động.
Cảm hứng từ thí nghiệm đã đưa Thomson đến một giả thuyết táo bạo: nếu vòng khói là các xoáy khí trong không khí, thì các nguyên tử vật chất chính là những vòng xoáy thắt nút trong “ete phát sáng” (luminiferous ether) — môi trường vô hình mà các nhà vật lý bấy giờ tin là chất nền truyền ánh sáng. Giả thuyết xoáy thời Victoria này khi đó có cơ sở rất thuyết phục: sự phong phú của các nút thắt dường như phản chiếu tính chất đa dạng của các nguyên tố hóa học, còn độ bền vững của các vòng xoáy giải thích cho tính bất hoại của nguyên tử.
Để xây dựng một bảng tuần hoàn nguyên tử dựa trên mô hình xoáy, Tait bắt đầu kỳ công lập danh mục mọi nút thắt có thể tồn tại. Về sau, khoa học chứng minh nguyên tử không phải nút thắt và ete cũng không hề tồn tại. Cuối những năm 1880, Thomson dần từ bỏ lý thuyết xoáy. Tuy nhiên, Tait lúc này đã bị vẻ đẹp toán học thuần túy của các nút thắt mê hoặc, tiếp tục hoàn thiện bảng danh mục và qua đó đặt nền móng vững chắc cho lý thuyết nút thắt hiện đại.
Hành trình phân loại, cấu trúc đan xen và bài học từ cặp Perko
Công trình tiên phong của Tait đã tấn công thẳng vào bài toán nguyên sơ và gian nan nhất của lý thuyết nút thắt: phân loại và lập danh mục toàn bộ các nút thắt nguyên tố khả dĩ. Bằng sự bền bỉ phi thường và trực giác hình học nhạy bén qua nhiều năm làm việc miệt mài, Tait đã tìm kiếm và phân loại thành công mọi nút nguyên tố mà khi chiếu xuống một mặt phẳng hai chiều có tối đa 7 điểm giao nhau.
Vào giai đoạn cuối thế kỷ 19, Tait biết được rằng có hai học giả khác cũng đang độc lập nghiên cứu cùng chủ đề: Mục sư Thomas Kirkman và nhà toán học người Mỹ Charles Little. Khi kết hợp các kết quả lại với nhau, bộ ba Tait, Kirkman và Little đã tạo nên một kỳ tích phi thường trong thời đại hoàn toàn chưa có máy tính hỗ trợ: họ đã phân loại trọn vẹn toàn bộ các nút nguyên tố có tối đa 10 điểm giao và nhận diện được rất nhiều nút thắt phức tạp sở hữu 11 điểm giao. Sự tỉ mỉ của họ lớn đến mức sau này giới toán học xác nhận bảng danh mục các nút thắt tới 10 điểm giao của họ hoàn toàn đầy đủ và không hề bỏ sót bất kỳ nút nguyên tố nào.
Thành tựu vang dội ấy có được một phần lớn là nhờ hầu hết các nút thắt có số điểm giao nhỏ đều mang tính chất “đan xen” (alternating). Một nút thắt được gọi là đan xen nếu nó sở hữu một hình chiếu phẳng mà tại đó các điểm giao nhau luôn tuân thủ quy tắc luân phiên nghiêm ngặt: vắt lên – chui qua – vắt lên – chui qua một cách đều đặn. Tính quy luật chặt chẽ này giúp các nút thắt đan xen dễ khảo sát và phân loại hơn hẳn các nút không đan xen.
Dù việc tìm số điểm giao tối thiểu của một nút thắt trên mọi hình chiếu phẳng là cực khó, Tait từng tin rằng mọi nút thắt đều đan xen. Ông đưa ra giả thuyết: nếu một hình chiếu đan xen không có điểm giao vô nghĩa nào (có thể loại bỏ bằng cách lật nhẹ một phần của nút), thì đó chính là hình chiếu có số điểm giao tối thiểu. Giả thuyết này cùng hai phỏng đoán khác của Tait về nút đan xen đã đứng vững suốt một thế kỷ, trước khi được chứng minh vào cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990 nhờ công cụ do Vaughan Jones phát minh năm 1984 — công trình đem lại cho Jones huy chương Fields danh giá.
Tuy nhiên, tính chất đan xen chỉ hỗ trợ được đến một giới hạn nhất định. Khi số điểm giao đạt từ 8 trở lên, số nút không đan xen bùng nổ rất nhanh, làm suy giảm hiệu quả kỹ thuật của Tait. Hơn nữa, bảng danh mục 10 điểm giao của Tait, Kirkman và Little đã mắc lỗi đếm trùng mà suốt nhiều thập kỷ không ai nhận ra. Mãi đến những năm 1970, Kenneth Perko, một luật sư từng học topo tại Princeton, mới phát hiện hai nút thắt trong bảng thực chất chỉ là một. Cặp nút trùng lặp này ngày nay mang tên “cặp Perko”.
Đại lượng bất biến và những khám phá kỳ vĩ trong không gian bốn chiều
Để nhận biết chính xác hai nút thắt có thực sự khác biệt hay không và tránh các lỗi đếm trùng, giới toán học thế kỷ qua đã phát triển khái niệm “bất biến” (invariant) — một đặc tính số lượng hoặc đại số không đổi của nút thắt dưới mọi phép biến dạng liên tục. Có thể kể đến các bất biến như tính tô màu được (colorability), số cầu (bridge number) hay độ xoắn (writhe). Nhờ những nhãn dán bất biến này, việc so sánh hai nút thắt trở nên trực quan: nếu hai nút khác nhau ở bất kỳ đại lượng bất biến nào, chúng chắc chắn là hai nút phân biệt. Dẫu vậy, cho đến nay vẫn chưa có một bất biến hoàn chỉnh nào có thể phân biệt tuyệt đối mọi cặp nút thắt khác nhau.
Chính sự phong phú đó khiến dự án lập bảng danh mục vẫn tiếp diễn không ngừng. Năm 2020, Benjamin Burton đã hoàn tất phân loại toàn bộ các nút nguyên tố lên đến 19 điểm giao, với tổng số gần 300 triệu nút thắt độc lập.
Lý thuyết nút thắt dây truyền thống chỉ thực sự có ý nghĩa trong không gian ba chiều. Trong hai chiều, chỉ có nút tầm thường tồn tại được. Trong bốn chiều, không gian mở rộng cho phép các nút thắt tự tháo mở dễ dàng, biến mọi nút thắt thành nút tầm thường. Dẫu vậy, không gian bốn chiều lại cho phép ta “thắt nút các mặt cầu”. Tương tự như khi cắt một quả cầu ba chiều thông thường thành các lát cắt hai chiều phẳng song song ta thu được các đường tròn vĩ độ, thì khi cắt một mặt cầu hai chiều bị thắt nút trong không gian bốn chiều, các lát cắt ba chiều thu được sẽ là các nút thắt hoặc liên kết phức tạp.
Ý tưởng này dẫn tới bước đột phá chấn động vào năm 2018 của nghiên cứu sinh Lisa Piccirillo. Cô đã giải quyết câu hỏi 50 năm tuổi về nút thắt 11 điểm giao của John Conway liên quan đến “tính trơn” (sliceness). Trong khi một số mặt cầu bốn chiều thắt nút có bề mặt mượt mà, thì ở các nút khác, mặt cầu buộc phải nhăn nhúm như mảnh giấy vụn. Piccirillo đã chứng minh thành công nút Conway không hề “trơn nhẵn” (smoothly slice).
Từ lý thuyết trừu tượng đến ứng dụng thực tiễn trong khoa học đương đại
Hành trình phát triển của lý thuyết nút thắt là một chu kỳ vận động đầy thú vị: khởi đầu như một bài toán vật lý ứng dụng với ý tưởng nguyên tử xoáy của Thomson, sau đó chuyển thành nhánh toán học thuần túy của topo học trừu tượng khi giả thuyết ete bị bác bỏ, và cuối cùng quay trở lại làm công cụ đắc lực cho khoa học hiện đại.
Ngày nay, các cấu trúc nút thắt đóng vai trò trung tâm trong việc nghiên cứu động lực học chất lỏng, điện động lực học và đặc biệt là sinh học phân tử với các đại phân tử thắt nút như chuỗi DNA. Các enzym topoisomerase trong tế bào sống liên tục cắt, tháo xoắn và nối lại các đoạn DNA thắt nút nhằm phục vụ quá trình sao chép di truyền và phiên mã — một cơ chế vận hành đậm chất topo học. Quá trình chuẩn bị bền bỉ và những danh mục nút thắt đồ sộ mà các nhà toán học tích lũy suốt hơn một thế kỷ qua đã trở thành kho tàng tri thức vô giá, tiếp sức cho con người giải mã những bí ẩn sâu xa nhất của thế giới tự nhiên.
Có thể thấy, những nỗ lực tưởng chừng chỉ thuần túy thỏa mãn trí tò mò thẩm mỹ của các nhà toán học như Peter Guthrie Tait hay Kenneth Perko lại đang trở thành nền móng soi đường cho sinh học phân tử và vật lý hiện đại. Đó chính là vẻ đẹp diệu kỳ của tư duy toán học: khi ta kiên trì khám phá những quy luật nội tại sâu kín nhất của các cấu trúc trừu tượng, thế giới thực tại sẽ luôn tìm thấy nơi đó những lời giải đáp bất ngờ và màu nhiệm nhất.
Bài viết tham khảo Quanta Magazine (quantamagazine.org).